Bu makale, eğitimde yapay zekâ alanındaki küresel politika eğilimlerini karşılaştırmalı bir perspektifle incelemekte ve Türkiye'nin bu alandaki konumunu değerlendirmektedir. Çalışma, TEDMEM tarafından TEDMEM Güncel Yayınlar Dizisi'nin 12. kitabı olarak yayımlanan Eğitimde Yapay Zekâ: Küresel Eğilimler ve Türkiye için Politika Önerileri başlıklı raporun incelenmesi üzerine kuruludur (Eren Şişman et al., 2026). Uluslararası kuruluşların politika belgeleri, 11 ülkenin eğitimde YZ (Yapay Zekâ) stratejileri ve küresel YZ kapasite endeksleri doküman analizi yoluyla ele alınmaktadır. Bulgular, ülkelerin entegrasyon yaklaşımlarının hız ve ölçek odaklı, aşamalı-pilot uygulama temelli ve etik-insan kaynağı odaklı olmak üzere üç temel yönelim altında toplandığını göstermektedir (Eren Şişman et al., 2026). Türkiye'nin küresel endekslerdeki konumu karma bir tablo sunmakta; devlet stratejisi boyutunda güçlü bir performans sergilenirken, altyapı ve insan sermayesi boyutlarında belirgin bir gerileme görülmektedir (Eren Şişman et al., 2026). Çalışma, Türkiye'nin Haziran 2025'te yayımlanan Eğitimde Yapay Zekâ Politika Belgesi ve buna bağlı Eylem Planı'nın küresel eğilimlerle eş zamanlı bir çerçeve sunduğunu, ancak öğretmen yetkinlikleri, veri yönetişimi ve etki temelli değerlendirme alanlarında sistematik adımlara ihtiyaç duyulduğunu ortaya koymaktadır (Eren Şişman et al., 2026).
Anahtar Kelimeler: Eğitimde yapay zekâ, YZ politikaları, dijital dönüşüm, YZ okuryazarlığı, Türkiye eğitim politikası
1. Giriş
Yapay zekâ, eğitimin merkezine hızla yerleşerek öğrenme ve öğretme süreçlerinde köklü bir dönüşüm yaratmaktadır (Eren Şişman et al., 2026). Bu dönüşümde asıl sorgulanması gereken, YZ'nin öğrenme ve öğretme süreçlerine hangi koşullarda anlamlı katkılar sağlayabildiği ve hangi noktalarda pedagojik tasarımın, etik ilkelerin ve insan etkileşiminin vazgeçilmez olmaya devam ettiğidir. Eğitimde kullanılan YZ uygulamaları büyük ölçüde doğal dil işleme, makine öğrenmesi ve derin öğrenme gibi teknik bileşenlere dayanmakta; özellikle üretken yapay zekâ sistemleri, yalnızca mevcut verileri analiz etmekle kalmayıp metin, görsel ve çeşitli öğrenme materyalleri üretebilmeleri sayesinde eğitimde önemli fırsatlar sunmaktadır.
Bu makale, TEDMEM tarafından Ağustos 2026'da TEDMEM Güncel Yayınlar Dizisi'nin 12. kitabı olarak yayımlanan Eğitimde Yapay Zekâ: Küresel Eğilimler ve Türkiye için Politika Önerileri başlıklı raporun incelenmesi üzerine kuruludur (Eren Şişman et al., 2026). Raporun yazarı Dr. Ece Eren Şişman, editörleri Dr. Sabiha Sunar ve Dr. Nilgün Demirci Celep'dir (Eren Şişman et al., 2026). Söz konusu rapor, yazarların araştırmaları ve analizleri sonucunda oluşturulmuş olup Türk Eğitim Derneğinin resmî görüşünü yansıtmamaktadır (Eren Şişman et al., 2026); bu nedenle aşağıda sunulan değerlendirme, söz konusu belgenin içeriğinin ve önerilerinin incelenmesine dayanmakta, kurumsal bir görüş beyanı niteliği taşımamaktadır. İnceleme boyunca rapora, önerilen atıf biçimi olan TEDMEM (2026) künyesiyle başvurulmaktadır (Eren Şişman et al., 2026).
Bu doğrultuda üç temel soruya yanıt aranmaktadır: (i) Uluslararası kuruluşlar ve ülkeler eğitimde YZ entegrasyonunu hangi stratejik yönelimlerle ele almaktadır? (ii) Türkiye'nin küresel YZ endekslerindeki konumu neyi göstermektedir? (iii) Türkiye'nin yeni politika çerçevesi hangi güçlü yönlere ve hangi boşluklara işaret etmektedir?
2. Kavramsal ve Kurumsal Çerçeve
Eğitimde YZ politikalarına ilişkin belgeler, küresel ölçekte çoğunlukla 2022 sonrasında geliştirilmeye başlanmıştır. Bu kronoloji, söz konusu politika alanının ne denli genç olduğunu ve ülkelerin büyük ölçüde eş zamanlı bir öğrenme süreci içinde bulunduğunu göstermektedir.
OECD'nin son dönem çalışmaları YZ'yi yalnızca öğretim süreçlerini destekleyen bir teknoloji olarak değil, eğitimin yeniden tasarlanması, yaşam boyu öğrenme ve beceri ekosistemlerinin dönüşümü açısından stratejik bir unsur olarak ele almaktadır. UNESCO ise etik ilkelerden hareketle öğrenci ve öğretmen yeterlikleri, öğretim programları ve eğitimde üretken yapay zekâ kullanımına yönelik uygulama çerçeveleri geliştirirken, Avrupa Birliği güvenilir YZ, şeffaflık ve veri yönetişimine dayalı düzenleyici bir yaklaşım benimsemektedir. Bu farklılaşmaya karşın OECD, UNESCO, Dünya Bankası ve Avrupa Birliği gibi kuruluşların politika belgeleri ortak bazı ilkelere dayanmaktadır: insan merkezli yaklaşım, kapsayıcılık, eşitlik, etik değerlere bağlılık ve çok paydaşlı katılım.
Yeterlik çerçeveleri açısından iki yaklaşım öne çıkmaktadır. UNESCO tarafından geliştirilen çerçeve, öğrencilere yönelik YZ yeterliklerini insan merkezli yaklaşım, etik kullanım, sistem tasarımı ile teknik bilgi ve uygulamalar olmak üzere dört temel alanda ele almaktadır. Avrupa Komisyonu ve OECD iş birliğiyle geliştirilen YZ Okuryazarlığı Çerçevesi ise YZ'nin etkilediği bir dünyada bireylerin başarılı olabilmesi için gerekli teknik bilgi, kalıcı beceriler ve geleceğe yönelik tutumları tanımlamakta; öğrencilerin YZ ile etkileşim kurma, üretim yapma, yönetme ve şekillendirme becerilerini geliştirirken bu teknolojinin fayda, risk ve etik boyutlarını eleştirel biçimde değerlendirebilmelerini amaçlamaktadır.
3. Yöntem
Bu çalışma, doküman analizine dayalı nitel bir politika incelemesidir. Bu kapsamda incelemenin temel kaynağını, TEDMEM tarafından 2026'da yayımlanan Eğitimde Yapay Zekâ: Küresel Eğilimler ve Türkiye için Politika Önerileri başlıklı rapor oluşturmaktadır (Eren Şişman et al., 2026). Analiz birimi; uluslararası kuruluşların eğitimde YZ politika belgeleri, seçili ülkelerin ulusal strateji ve eylem planları, küresel YZ endeks raporları ile Türkiye'nin Eğitimde Yapay Zekâ Politika Belgesi ve Eylem Planı'dır. Rapor kapsamında on bir ülkenin ulusal ve eğitime özgü yapay zekâ politikaları incelenmiştir: ABD, Çin, Güney Kore, Hindistan, Birleşik Krallık, Kanada, Singapur, Japonya, Fransa, Almanya ve Birleşik Arap Emirlikleri (Eren Şişman et al., 2026). Değerlendirme, nitel ve nicel göstergelerin bir arada kullanıldığı çok boyutlu bir matris üzerinden yürütülmüştür: politika varlığı ve etkililiği nitel gösterge olarak sorgulanmakta; altyapı boyutunda internete ve bilgisayara erişim oranları üzerinden nicel verilerle değerlendirmeler yapılmakta; öğretim programlarının içeriği hem ölçülebilir sayısal verilerle hem de teknik ve etik boyutlara ilişkin açıklamalarla incelenmektedir. Eğitim düzeyi göstergelerinde STEM/BİT mezun yüzdeleri, veri bilimi mezunu, doktora ve araştırmacı sayıları ile küresel sıralamalar üzerinden ölçümler yer almakta; toplumun YZ eğitimine erişiminde ise eğitim fırsatlarının çok dilli ve ücretsiz olarak sunulup sunulmadığı nitel olarak sorgulanmaktadır.
4. Bulgular
4.1. Ülkelerin Stratejik Yönelimleri
İncelenen ülkelerin YZ'nin eğitim sistemlerine entegrasyonunda benimsedikleri politika öncelikleri üç temel stratejik yönelim altında değerlendirilebilir (Eren Şişman et al., 2026):
Hız ve ölçek odaklı yaklaşım: ABD ve BAE, 2025-2026 döneminde önceki düzenleyici çerçeveleri sadeleştirerek eğitime hızlı ve geniş ölçekli entegrasyonunu önceleyen kararlar almıştır (Eren Şişman et al., 2026).
Aşamalı ve pilot uygulama temelli yaklaşım: Çin, Güney Kore ve Japonya önce sınırlı pilot uygulamalar başlatmış, sonuçları izleyerek kademeli yaygınlaştırmaya geçmiştir (Eren Şişman et al., 2026).
Etik ve insan kaynağı odaklı yaklaşım: Fransa, Almanya, Kanada ve Birleşik Krallık, yaygın kullanımdan önce düzenleyici çerçevenin ve öğretmen-öğrenci YZ yeterliklerinin geliştirilmesini öncelemiştir (Eren Şişman et al., 2026).
Ülkelerin bu ilkeleri politika ve uygulamalara yansıtma biçimleri de farklılaşmaktadır. Fransa, Almanya, Kanada ve Birleşik Krallık, YZ'nin eğitimde yaygın kullanımından önce etik ilkeleri, veri yönetişimini ve düzenleyici çerçeveyi oluşturmayı tercih ederken; ABD ve BAE düzenleyici mekanizmaları uygulama süreçleriyle eş zamanlı olarak geliştirmekte ve güvenilir YZ ilkelerini kullanım deneyimlerinden elde edilen bulgular doğrultusunda olgunlaştırmaktadır. Çin, Güney Kore ve Japonya ise pilot uygulamalar ile etik düzenlemeleri birlikte yürüten, uygulama sonuçlarına göre politika belgelerini güncelleyen daha esnek bir yaklaşım izlemektedir (Eren Şişman et al., 2026). Hindistan ve Singapur ise bu üç eksenin ortasında bir yerde durarak, ekonomik rekabeti toplumsal kapsayıcılık ve fırsat eşitliğiyle birlikte ele alan daha bütünleşik bir yol izlemektedir (Eren Şişman et al., 2026).
Güney Kore'nin dijital ders kitabı deneyimi, yeterli altyapı ve paydaş desteği olmadan hızlı ve merkezi yaygınlaştırma kararlarının politika uygulamaları ve finansal açıdan yüksek maliyetli geri dönüşlere yol açabileceğini göstermektedir. Buna karşın Çin ve Japonya'nın izlediği pilot temelli model, uygulamayı yavaşlatma riski taşısa da politika uygulamaları ve pedagojik açıdan daha sürdürülebilir bir yaygınlaştırma zemini sunmaktadır (Eren Şişman et al., 2026).
Bu yönelimler Almanya örneğinde somutlaşmaktadır. Almanya'da öğretmenler için YZ'ye yönelik hizmet içi eğitim programlarının geliştirilmesi, öğrenci ve öğretmenlere YZ okuryazarlığının kazandırılması, büyük dil modellerinin ortaokulun üst sınıflarından itibaren kullanılması, dijital yazma araçlarının 8. sınıftan itibaren izinli kullanılması ve ölçme-değerlendirme sistemlerinin YZ kapsamında yeniden yapılandırılması öncelikler arasındadır (Eren Şişman et al., 2026).
4.2. Fırsatlar: Öğretmen Destekli ve Kişiselleştirilmiş Öğrenme
YZ tabanlı uygulamalar, öğretmenlerin öğretim programlarında belirlenen öğrenme hedeflerine ve öğrenci ihtiyaçlarına uygun dersler tasarlamasına, ders planları oluşturmasına ve kişiselleştirilmiş eğitim içerikleri üretmesine yardımcı olmaktadır. Ayrıca YZ destekli uyarlanabilir öğrenme platformları; otomatik notlandırma ve değerlendirme, merkezi öğrenci verilerinin yönetimi, iletişimin daha kolay yürütülmesi ve dijital kayıtların tutulması gibi işlevler sayesinde öğretmenlerin zaman alan idari görevlerini otomatikleştirmekte, bu sayede öğretime ve öğrenci ihtiyaçlarına daha fazla odaklanmalarına imkân sağlamaktadır. Uyarlanabilir öğrenme platformları, akıllı öğretim sistemleri ve ÜYZ araçları, öğrencilerin ihtiyaçlarına, tercihlerine ve öğrenme hızlarına uygun öğrenme deneyimleri sunarken öğretmenlere de öğrenci başarısını artırmaya yönelik tanılayıcı veriler sağlamaktadır.
Bu fırsatlar, uluslararası örneklerle de desteklenmektedir. Şili'de faaliyet gösteren Elige Educar, 2023 yılında başlattığı "Biz Öğretmeniz, Biz Eğitimciyiz" programı kapsamında YZ destekli araçlarla mesleğe yeni başlayan öğretmenlere ve erken çocukluk eğitimi alanında çalışan eğitimcilere yönelik mentorluk ve destek sunarak, kariyerin ilk yıllarında görülen tükenmişliği azaltmayı hedeflemektedir.
4.3. Ölçme ve Değerlendirmede YZ: En Hassas Alan
Araştırmalar, YZ temelli değerlendirmenin akademik performansın, öğrenme durumunun ve öğretimin niteliğinin değerlendirilmesi gibi konularda önemli işlevi bulunduğunu göstermektedir. Öne çıkan uygulama alanları arasında öğrencilerin akademik başarılarının önceden tahmin edilmesi, yapay sinir ağları ve doğal dil işleme teknikleri aracılığıyla değerlendirme süreçlerinin otomatikleştirilmesi ve daha nesnel hâle getirilmesi ile öğrenme davranışları, tercihleri ve performans verilerinin analiz edilerek değerlendirme süreçlerinin daha kapsamlı ve veri temelli hâle getirilmesi yer almaktadır.
Bu sistemler, öğrencilerin mevcut bilgi düzeylerini belirleyip eksik öğrenmeleri ortaya koyarak değerlendirmeyi yalnızca sonuç odaklı bir yapıdan çıkarıp süreç odaklı bir yaklaşıma dönüştürmektedir. Uyarlanabilir öğrenme sistemleri, öğrencileri bilişsel olarak hazır oldukları içeriklere yönlendirirken anlık ve hedefe yönelik geri bildirimler sunarak değerlendirme sürecinin sürekliliğini sağlamaktadır. İngiltere ve Almanya başta olmak üzere birçok ülkede, okullardaki ölçme ve değerlendirme süreçlerinin YZ çerçevesinde yeniden yapılandırılması politika öncelikleri arasında yer almaktadır .
Bununla birlikte ölçme ve değerlendirme, YZ'nin eğitimdeki en hassas kullanım alanıdır; çünkü bu süreçlerde üretilen sonuçlar öğrencilerin akademik geleceğini doğrudan etkilemektedir. AB Yapay Zekâ Yasası, öğrenme çıktılarının değerlendirilmesinde kullanılan YZ sistemlerini "yüksek riskli" kategorisinde sınıflandırmaktadır. Akademik başarının önceden tahminine dayalı modeller ise değer yüklü sınıflandırma risklerini taşımakta; öğrenciye ilişkin öngörünün öğrenciye ilişkin beklentiye dönüşmesi ihtimali nedeniyle özel bir dikkat gerektirmektedir.
4.4. Riskler: Algoritmik Önyargı, Gizlilik ve Dijital Sömürgeleşme
Veri temelli sistemler, mevcut toplumsal eşitsizlikleri yansıtan verilerle eğitildiğinde bu eşitsizlikleri yeniden üretme riski taşıyabilmektedir. AB Yapay Zekâ Yasası'nın eğitim uygulamalarını yüksek riskli kategoride değerlendirmesinin temel gerekçelerinden biri de budur. Bu nedenle eğitimde YZ sistemlerinin tasarımında ve kullanımında eşitlik, ayrımcılığın önlenmesi, şeffaflık, hesap verebilirlik ve insan hakları temel ilkeler olarak benimsenmelidir. YZ araçları kişiselleştirilmiş öğrenme deneyimleri sunarken öğrenci verilerine erişim sağlamaktadır; bu potansiyelden yararlanılırken veri gizliliği, hesap verebilirlik ve şeffaflık gözetilmeli, etik ve gizlilik sorunları arasında denge kurulmalıdır.
Ayrıca bazı bölgelerin dijital sömürgeleşme riskiyle karşı karşıya kalabileceği ifade edilmektedir. Buna yönelik olarak araştırmacı ve eğitimcilerin bu örtük yapıyı ve normları eleştirel bir bakış açısıyla incelemesi gerektiği vurgulanmaktadır. Kişiselleştirme bir araç olarak ne kadar değerliyse, amacın ne olduğu sorusu da o kadar kritiktir; çünkü algoritmanın "öğrenciye en uygun" olarak belirlediği içerik, her zaman öğrencinin gerçekten ihtiyaç duyduğu şey olmayabilir.
4.5. Türkiye'nin Küresel Endekslerdeki Konumu
Türkiye'nin küresel YZ endekslerindeki konumu karma bir tablo ortaya koymaktadır. Tortoise Media 2025 Küresel Yapay Zekâ Endeksi'ne göre Türkiye, YZ kapasitesinde 11,39 puanla (100 üzerinden) 83 ülke arasında 34. sırada yer almıştır. Alt değerlendirme boyutlarında Türkiye araştırma kapasitesinde 39., YZ uzmanlarının mevcudiyetinde ise 38. sıradadır. Devlet stratejisi boyutunda 11. sırada iken altyapı boyutunda 62. sıraya gerilemektedir. Nüfus ve ekonomik büyüklüğe göre yapılan kıyaslamada Türkiye'nin sıralaması 45'e kadar düşmektedir (Eren Şişman et al., 2026).
Benzer şekilde, Stanford Üniversitesi İnsan Merkezli Yapay Zekâ Enstitüsü Küresel Yapay Zekâ Canlılık Aracı'nda Türkiye'nin toplam puanı 100 üzerinden 7,32 olup 36 ülke arasında 34. sırada yer almaktadır (Eren Şişman et al., 2026). Oxford Insights Hükümet Yapay Zekâ Hazırlık Endeksi'nde ise 195 ülke arasında 53. sırada bulunmaktadır. IMF Yapay Zekâ Hazırlık Endeksi'nde Türkiye, 174 ülke arasında 0,54 puanla (1 üzerinden) 50. olmuş; gelişmekte olan ekonomilerin ortalamasının üzerine çıkarken gelişmiş ekonomilerin ortalamasının gerisinde kalmıştır. Endeksin insan sermayesi ve iş gücü piyasası politikaları boyutunda ise 0,14 puan ile 55. sıraya gerilemektedir (Eren Şişman et al., 2026).
Buna karşın, küresel düzeydeki toplam üretim gücüne göre YZ kapasitesi açısından Türkiye 26. sırada yer almaktadır. Bu veriler, Türkiye'nin YZ alanındaki toplam üretim kapasitesinde gelişim kaydettiğini, ancak nüfus ve ekonomik büyüklük dikkate alındığında bu kapasitenin tam anlamıyla kullanılamadığını göstermektedir. Türkiye, e-Devlet hizmetleri ve dijital kamu altyapısı gibi alanlarda güçlü bir performans sergilemekte; Bilişim ve letişim Teknolojileri mezun sayılarındaki artış eğilimi ve YZ istihdamındaki görece hızlı büyüme de olumlu sinyaller vermektedir.
4.6. Türkiye'nin Politika Çerçevesi
Türkiye'nin eğitimde YZ alanındaki politika geliştirme sürecini uluslararası eğilimlerle eş zamanlı biçimde yürüttüğü görülmektedir. MEB, önceki çalışmalarından edindiği deneyim ve çıktılardan hareketle hazırladığı Eğitimde Yapay Zekâ Politika Belgesi ve Eylem Planı'nı (2025-2029) Haziran 2025'te yayımlamıştır (Eren Şişman et al., 2026). Türkiye'de YZ'nin eğitim alanına entegrasyonuna ilişkin yürütülen çalışmalar 2021 yılında yayımlanan Ulusal Yapay Zekâ Stratejisi ile başlamış olsa da, Eğitimde Yapay Zekâ Politika Belgesiyle birlikte daha kurumsal bir çerçeveye kavuşmuş ve eğitimde dönüşüm sürecini hızlandırmıştır (Eren Şişman et al., 2026).
Politika belgesi, insan merkezlilik ve hak temelli yaklaşım; kapsayıcılık ve erişim hakkı; güvenlik, mahremiyet ve ölçülülük dengesi; şeffaflık ve hesap verebilirlik; sürdürülebilirlik ve çevresel duyarlılık ile çok paydaşlı ve etik yönetişim olmak üzere altı temel ilke üzerine yapılandırılmıştır (Eren Şişman et al., 2026). Belgeye bir Eylem Planı da dâhil edilerek 2025–2029 döneminde eğitimde YZ'nin uygulanmasına yönelik dört stratejik hedef belirlenmiş; bu hedefler doğrultusunda toplam 15 politika maddesi ile 40 somut eylem adımı geliştirilmiştir (Eren Şişman et al., 2026). Eylem adımlarının uygulama zamanlaması ise 17 eylem kısa vadede (0–1 yıl), 10 eylem orta vadede (1–3 yıl), 13 eylem uzun vadede (3–5 yıl) olacak şekilde planlanmıştır (Eren Şişman et al., 2026).
Öne çıkan uygulama alanları arasında YZ okuryazarlığı, öğretim materyali geliştirme, ölçme-değerlendirme, kariyer rehberliği ve veri temelli karar alma süreçleri yer almaktadır (Eren Şişman et al., 2026). Belgenin belirlediği üç odak nokta ise öğretmenlerin dijital yetkinliklerinin artırılması, öğrencilerin üretim odaklı teknoloji ekosistemine erken yaştan itibaren dâhil edilmesi ve eğitim süreçlerinin veri temelli, esnek ve sürdürülebilir bir yapıda geliştirilmesidir (Eren Şişman et al., 2026).
5. Tartışma ve Politika Önerileri
Bulgular, Türkiye'nin politika üretme kapasitesi ile uygulama kapasitesi arasında belirgin bir asimetriye işaret etmektedir. Devlet stratejisi boyutunda 11. sırada yer alan bir ülkenin altyapı boyutunda 62. sıraya gerilemesi (Eren Şişman et al., 2026), stratejik vizyonun kurumsal ve fiziksel altyapıyla desteklenmesi gerektiğini göstermektedir. Aşağıdaki öneriler bu boşluğu kapatmaya yöneliktir:
İnsan kaynağı ve öğretmen yetkinliği. Türkiye'de öğretmen yetiştirme programlarının mevcut ders yapısı üzerinden yeniden ele alınması gereklidir. Programlarda hâlihazırda yer alan BİT/Bilişim Teknolojileri dersleri, temel dijital okuryazarlık becerileriyle sınırlı kalmayarak genel YZ yetkinlikleri, YZ etiği, veri okuryazarlığı, algoritmik düşünme ve etkili istem yazma becerilerini kapsayacak biçimde güncellenmelidir. Böylece öğretmen adaylarının YZ sistemlerinin çalışma mantığını anlayan, sınırlılıklarını ve olası önyargı risklerini değerlendirebilen, güvenli ve sorumlu kullanım ilkelerini benimseyen bir yeterlik düzeyine ulaşmaları hedeflenmelidir. Mesleki gelişim programları, çevrim içi içeriklerin yanında öğretmenlerin YZ araçlarını doğrudan deneyimleyebileceği uygulama temelli öğrenme fırsatlarını içerecek şekilde tasarlanmalı; programlar öğretmenlerin farklı alan, bilgi ve deneyim düzeyleri ile kariyer evreleri dikkate alınarak farklılaştırılmalı ve çeşitli rehberlik mekanizmalarıyla desteklenmelidir. Bu yapılandırmada Dijital Öğretmen Yeterlikleri Çerçevesi ile UNESCO ve DigComp gibi uluslararası çerçevelerden yararlanılabilir.
Etik, şeffaflık ve hesap verebilirlik. YZ sistemlerinin karar alma süreçlerinde kullanımında şeffaflık sağlanmalı, algoritmaların işleyişi denetlenebilir olmalı ve sistem çıktıları izlenebilir biçimde tasarlanmalıdır. Ölçme ve değerlendirme süreçlerinde YZ'ye dayalı kararların önyargılı sonuçlar üretmesini önlemek için algoritmik önyargı riskine karşı tedbir alınmalı; eğitim platformlarında kullanılan YZ tabanlı sistemlerde karar alma süreçlerinde hesap verebilirlik mekanizmalarının kurulması ve incelenebilir olması gereklidir. Düzenleyici çerçeveler benimsenmesi durumunda bu çerçevelerin uyarlanabilir, esnek ve ileriye dönük olması; üretken yapay zekanın sürekli değişen yapısına uyum sağlayabilecek nitelikte tasarlanması gerekmektedir. Bu nedenle katı kısıtlamalar yerine uygulayıcılara rehberlik ve gözetim sağlayan, yeniliğe imkân tanırken olası risklere karşı koruma sunan ve hesap verebilirliği güvence altına alan çerçeveler tercih edilmelidir. Eğitim kurumlarına, özellikle öğrenci verilerinin kötü niyetli kullanımına ilişkin etik ve hukuki rehberlik sağlanmalıdır.
Kapsayıcılık. Tüm öğrencilerin eğitim hakkını destekleyen kapsayıcı bir dijital eğitim kültürü oluşturulmalı; eğitimde YZ sistemlerinin tasarımında eşitlik, ayrımcılığın önlenmesi, şeffaflık, hesap verebilirlik ve insan hakları temel ilkeler olarak benimsenmelidir. UNESCO'nun üye devletlere yönelik tavsiyeleri arasında eğitim politikalarında YZ planlaması, eğitim verilerinin ve algoritmaların etik ve şeffaf biçimde kullanımı, öğretmenleri ve öğretimi güçlendirmek için YZ, öğrenme süreçleri ve değerlendirmesinde YZ, herkes için yaşam boyu öğrenme fırsatları sunmada YZ ve eğitimde adil ve kapsayıcı YZ kullanımının teşvik edilmesi gibi alanlar yer almaktadır.
Etki temelli değerlendirme. YZ deneyimlerinin bir araya getirilerek kurumsal düzeydeki katkısının bütüncül biçimde değerlendirilmesi gerekmektedir. Böylece YZ'nin hangi alanlarda değer ürettiği, nerelerde dönüştürücü etki yarattığı ve hangi durumlarda risk oluşturduğu daha sağlıklı biçimde ortaya konulabilir. YZ uygulamalarının başarısı sadece kullanım düzeyine bakılarak değil, öğrenme çıktıları, öğretim süreçlerinin niteliği ve araştırma verimliliği gibi çok boyutlu etkenler üzerinden değerlendirilmelidir; dolayısıyla etki temelli değerlendirme mekanizmaları oluşturulması önemli görülmektedir. Değerlendirmede kullanılabilecek ölçütler; öğrencilerin akademik başarısına sağlanan katkı, öğretmenlerin YZ teknolojilerini sınıf içinde ve mesleki gelişimde benimseme düzeyi, kazanımlar ile öğretim materyallerinin uyumu, tüm öğrenciler için erişilebilir ve kapsayıcı olması ile politikaların geri bildirimlere duyarlı biçimde yeniden şekillendirilebilme kapasitesi olarak sıralanmaktadır.
6. Sonuç
Bu makale, eğitimde YZ politikalarının küresel ölçekte 2022 sonrasında hızla kurumsallaştığını ve ülkelerin entegrasyon stratejilerinin hız-ölçek, aşamalı-pilot ve etik-insan kaynağı odaklı olmak üzere üç farklı yönelimde kristalleştiğini göstermektedir (Eren Şişman et al., 2026). Türkiye, bu tablo içinde politika üretme hızı bakımından küresel eğilimlerle eş zamanlı hareket etmekte ve Haziran 2025'te yayımlanan politika belgesiyle 2025–2029 dönemi için dört stratejik hedef, 15 politika maddesi ve 40 eylem adımından oluşan somut bir yol haritası ortaya koymaktadır (Eren Şişman et al., 2026).
Bununla birlikte, küresel endekslerde devlet stratejisi boyutunda 11. sırada yer alırken altyapı boyutunda 62. sıraya gerilemesi (Eren Şişman et al., 2026) ve insan sermayesi ile iş gücü piyasası politikaları boyutunda 55. sırada bulunması (Eren Şişman et al., 2026), stratejik vizyonun uygulama kapasitesine dönüştürülmesinde yapısal yatırımlara duyulan ihtiyacı ortaya koymaktadır. Eğitimde YZ dönüşümünün başarısı, teknolojinin kullanım yaygınlığından ziyade öğrenme çıktılarına, öğretmen yetkinliğine ve etik güvencelere dayalı çok boyutlu bir değerlendirmeyle ölçülmelidir. Bu doğrultuda öğretmen yetiştirme programlarının YZ yetkinlikleri, YZ etiği, veri okuryazarlığı ve algoritmik düşünme ekseninde güncellenmesi, şeffaf ve hesap verebilir düzenleyici mekanizmaların kurulması ve etki temelli izleme sistemlerinin oluşturulması, Türkiye'nin eğitimde YZ dönüşümünü küresel eğilimlerle uyumlu, sürdürülebilir ve hak temelli bir zemine taşıyacaktır.
KAYNAKÇA
Eren Şişman, E., Sunar, S., Demirci Celep, N., Dinç, B., & Demirtaş, D. (2026). Eğitimde Yapay Zekâ: Küresel Eğilimler ve Türkiye için Politika Önerileri.
