Sanayi Devrimi insanlık tarihindeki en büyük istihdam dönüşümlerinden birini başlattı. Makineler insanın kas gücüyle yaptığı pek çok işi devralırken, iş gücü zaman içerisinde eğitimle birlikte fiziksel emeğe dayalı işlerden bilgi ve uzmanlık gerektiren beyaz yakalı mesleklere yöneldi. Aynı dönemde daha önce var olmayan yeni sektörler ve yeni meslekler ortaya çıktı.
Bugün yapay zekâ ile benzer, ancak önemli bir açıdan farklı bir dönüşüm yaşıyoruz. Bu kez teknoloji yalnızca insanın kas gücünü değil; analiz etme, araştırma, yazma, tasarlama, yazılım geliştirme ve karar süreçlerini destekleme gibi zihinsel işleri de gerçekleştirmeye başlıyor. Bunun yakın gelecekte insanların topluca yapay zekâ tarafından işlerinden edilmesi anlamına geldiğini düşünmüyorum. Bugün için çok daha gerçekçi etki, yapay zekânın insanın üretkenliği üzerindeki çarpan etkisi. Yapay zekâyı etkin kullanan bir çalışan, günler süren bir işi saatler içerisinde ve kimi zaman daha yüksek nitelikte tamamlayabiliyor. Bugün on günde yapılan bir işin gelecekte bir günde yapılabilmesi her iş için geçerli olmayabilir; ancak dönüşümün yönünü gösteriyor.
İstihdam üzerindeki asıl etki de burada ortaya çıkabilir. Yapay zekânın bir insanın yerini tamamen alması gerekmez. Aynı işi daha az insanla ve daha kısa sürede yapmak mümkün hâle geldiğinde iş gücü ihtiyacı zaten değişmeye başlar. Elbette yapay zekâ yeni meslekler ve yeni çalışma alanları da oluşturacaktır. Ancak Sanayi Devrimi'nden farklı olarak bu kez teknoloji, insanın sığındığı zihinsel çalışma alanına da girmektedir. Bu nedenle asıl soru yalnızca hangi mesleklerin ortadan kalkacağı değil, hangi işleri yapay zekâya bırakmak isteyeceğimizdir.
Tam da bu noktada Bill Gates’in yakın zamanda ortaya attığı “İnsan İçin Korunan Alan (Human Reserved)” kavramı önemli bir tartışma başlatıyor. Gates, bazı alanları doğal koruma bölgelerine benzetiyor. Bir ormana yol yapmak ya da yapılaşmaya açmak teknik olarak mümkün olabilir; ancak toplum olarak orada korunması gereken daha değerli bir şey olduğuna karar verir ve bunu yapmamayı tercih ederiz. Aynı yaklaşımın yapay zekâ için de geçerli olup olmayacağını düşünmemiz gerekiyor. Yapay zekânın bir işi yapabilmesi, o işi mutlaka ona bırakmamız gerektiği anlamına gelmeyebilir. Gates’in verdiği çarpıcı örneklerden biri, tedavisi olmayan bir hastalığın teşhisinin hastaya bildirilmesidir. Bir yapay zekâ bunu teknik olarak son derece başarılı biçimde yapabilir. Ancak böylesine insani bir anda karşımızda bir makine mi, yoksa başka bir insan mı olmasını isteriz? Bu ayrım yapay zekâ çağının belki de en önemli sorularından birini ortaya çıkarıyor: Teknolojik olarak mümkün olan ile insani olarak arzu edilen her zaman aynı şey midir?
Eğitim, çok özel bir yerde durduğu için bu sorunun en güçlü biçimde sorulması gereken alanlardan biri olabilir. Eğer eğitimin temel işlevini bilgi aktarmak olarak tanımlarsak, yapay zekânın öğretmenin yaptığı pek çok işi üstlenebileceğini kabul etmemiz gerekir. Bugün bile bir öğrenciye konu anlatabilir, sorularını yanıtlayabilir, seviyesine uygun alıştırmalar hazırlayabilir ve anlık geri bildirim verebilir. Üstelik bunu her öğrenci için ayrı ayrı ve kesintisiz biçimde yapabilir. Ancak eğitim yalnızca bilgi aktarımından ibaret değildir. Eğitimin asıl konusu insandır. Bir öğretmen öğrencisine yalnızca matematik, fen ya da yabancı dil öğretmez; onun çaba göstermeyi, başarısızlıkla baş etmeyi, sorumluluk almayı, başkalarıyla birlikte yaşamayı ve kendi kararlarının sonuçlarını görmeyi öğrenmesine de eşlik eder. Daha önce eğitimin yapay zekâ çağındaki yeni görevini öğrencinin değer temelli yön tayin etme kapasitesini, yani içsel pusulasını geliştirmek olarak tanımlamıştım. Eğer eğitimin görevi yalnızca bilgi vermek olsaydı, yapay zekâ öğretmenin güçlü bir alternatifi olabilirdi. Ancak amaç insan yetiştirmekse, öğretmen ile öğrenci arasındaki ilişkinin değeri çok daha farklı bir anlam kazanıyor.
Belki de eğitimde korunması gereken esas alan tam olarak burasıdır. Bu noktada eğitimi bir doğal sit alanına benzetmenin anlamlı olduğunu düşünüyorum. Bir doğal sit alanını korumak, oraya hiçbir teknolojinin girmemesi anlamına gelmez. Amaç, gelişmeyi tamamen durdurmak değil; korunması gereken özü kaybetmemektir. Eğitim için de benzer bir yaklaşım benimsenebilir. Yapay zekâ yalnızca öğretmenin ders planlamasına, içerik üretmesine ya da öğrenci verilerini analiz etmesine yardımcı olmayacak; öğrencinin bilgiye ulaşma ve öğrenme biçimini de köklü biçimde değiştirecek. Bir öğrenci ihtiyaç duyduğu anda soru sorabilecek, seviyesine uygun açıklamalar alabilecek, farklı örneklerle konuyu yeniden çalışabilecek ve kendi hızında ilerleyebilecek. Bu yönüyle yapay zekâ, öğrenmeyi daha erişilebilir ve daha kişiselleştirilmiş hâle getirebilir.
Bu dönüşüm öğretmenin rolünü de değiştirecektir. Öğretmen giderek bilginin temel kaynağı olmaktan çıkıp öğrencinin öğrenme yolculuğuna rehberlik eden, doğru soruları sormasına yardımcı olan, yön gösteren ve öğrenme sürecini anlamlandıran kişi hâline gelecektir. Yapay zekâ bilgiye erişimi kolaylaştırırken öğretmenin değeri, öğrencinin bu bilgiyi nasıl kullandığına ve kim olduğu üzerine odaklanacaktır. Korunması gereken alan da tam olarak burasıdır: öğretmen ile öğrenci arasındaki insan ilişkisi. Öğrencinin görülmesi, tanınması, cesaretlendirilmesi; gerektiğinde sınırlarla karşılaşması, bir yetişkini rol model olarak gözlemlemesi ve değerler üzerine gerçek bir insanla düşünmesi eğitim sürecinin vazgeçilmez parçalarıdır. Bu nedenle eğitimi yapay zekâdan korumamız gerektiğini düşünmüyorum. Korunması gereken, eğitimde insanın merkezî rolüdür. Geleceğin okulu teknolojiden arındırılmış değil; teknolojiyi güçlü biçimde kullanan, ancak yönü ve sorumluluğu insanda tutan bir alan olmalıdır.
Yapay zekâ önümüzdeki yıllarda birçok işi dönüştürecek, bazı görevleri ortadan kaldıracak ve aynı işi çok daha az insanla yapmayı mümkün hâle getirecek. Yeni meslekler ortaya çıkacak olsa da bu dönüşümün beyaz yakalı istihdam üzerinde önemli bir etkisi olacağı açık görünüyor. Ancak belki de yapay zekâ çağının asıl sorusu, makinelerin hangi işleri yapabileceği değil, hangi işleri onlara bırakmak isteyeceğimizdir. Teknolojik olarak mümkün olan her şeyin insanî açıdan doğru ya da arzu edilir olduğunu varsayamayız. Eğitim bu nedenle özel bir yerde duruyor. Yapay zekâ öğrenmeyi kişiselleştirebilir, bilgiye erişimi kolaylaştırabilir ve öğretmenin kapasitesini büyük ölçüde artırabilir. Bunlardan sonuna kadar yararlanmalıyız. Ancak öğretmen ile öğrenci arasındaki ilişkiyi, rehberliği, değerleri ve insana insanca eşlik etme sorumluluğunu korumalıyız.
Belki de geleceğin eğitim sistemi için temel ilke şu olmalıdır: Yapay zekâ güçlendirsin, insan yön versin.
